Alcossebre

We hebben inmiddels al 900 km in Spanje gereden, een lange dag vandaag. Gisteren was evenzeer een lange dag maar niet vanwege de afstand, 500 km snelweg in Marokko. Het was de veerboot die ons in de steek liet. We zouden om half 6 vertrekken maar het werd 9 uur. De overtocht zelf en nog een uur tijdsverschil bracht ons uiteindelijk om half 12 op de camperplaats in Algeciras waar nog net een plekje vrij was. De reden van de vertraging was volgens het personeel de ramadan. Waarom precies werd niet duidelijk en waarom een andere veerboot wel op tijd vertrok was ook een raadsel.

Wij staan nu op een gratis camperplaats in Alcossebre, tussen Valencia en Tarragona. Het is een mooi aangelegd terrein. Er is een restaurant, winkel, benzinepomp en autowasserij. Men verwacht natuurlijk wel dat je hier iets besteedt.

Update:

Na nog eens 1800 kilometer in twee dagen zijn we aangekomen in Ede. De eerste ochtend thuis kregen we het bericht dat Jan's moeder was overleden, net een paar uur voordat we haar weer zouden zien. Ze was al een paar dagen in coma. 

Op onze reizen naar Marokko rust geen zegen, want na de vorige in 2020, toen we overhaast vertrokken wegens de pandemie, moesten we ook nu voortijdig terugreizen. Niettemin hebben we toch genoten van deze reis. In totaal hebben we 10.060 km gereden. 

Sinds de camping op de heuvel bij Kelaa M'Gouna hebben we tot aan de haven
zo'n 1200 km afgelegd in 6 dagen;
in totaal reden we 4250 km in Marokko in twee maanden

Fes

De Blauwe Poort in Fes

Het is een bliksembezoek aan Fes geworden. We hadden voor drie nachten een kamer in een riad in de medina geboekt en het weer zou alleen maar beter worden. Maar we hebben besloten morgen zo snel mogelijk richting Spanje en dan Nederland te rijden. De reden is dezelfde als voor de onderbreking van 12 december tot 8 januari. De moeder van Jan is nu in een palliatieve fase terechtgekomen en of we haar nog te spreken zullen krijgen of niet, de terugreis is onontkoombaar geworden, hoe jammer we dat ook vinden.

Interieur van de 300 jaar oude riad, 
waar wij verblijven

Fes is een unieke stad, bekend van de grootste medina ter wereld. Het is altijd een belevenis om er rond te dwalen en allerlei bezienswaardige gebouwen te bezoeken. Dat laatste is er helaas niet van gekomen.

Tijdens de wandeling aan het eind van de middag zagen we de verkopers massaal bij hun stalletjes en winkels aan het eten. Na zonsondergang mag er weer gegeten en gedronken worden, de iftar. Bij voorkeur gebeurt dat in gezelschap.

Na de winterse omstandigheden in Azrou is het in Fes weer voorjaarsachtig. Geen sneeuw te bekennen, wat ook logisch is, want we zitten niet meer in de Midden-Atlas. De weg was in de bergen wel schoongeveegd en strooiauto's verspreiden een soort grit. De toegangsweg naar de camping was wel besneeuwd en wat glibberig, maar we durfden het als eerste wel aan om af te dalen naar de hoofdweg. 

Azrou

 

De foto liegt niet. We zijn ingesneeuwd met een pak sneeuw van 10 cm vannacht. Het was achteraf bezien niet zo’n goed idee om een tussenstop te maken hier in de bergen. 

Maar eens zien hoe we hier weg komen. We staan op een camping waar we ooit ook eens een koude en regenachtige dag verbleven. Azrou heeft dus niet zo’n goede reputatie bij ons. Gelukkig schijnt nu de zon. 

De camping is overigens wel bijzonder. Hij is bij een luxe hotel dat jaren geleden is gebouwd maar nooit in gebruik is genomen. Alleen de camping dus en die is prima. 

Ouzoud

De watervallen van Ouzoud

In twee etappes van in totaal 360 kilometer zijn we ten noorden van de Hoge Atlas beland. We namen zonder enig probleem de Tichka pas. De vorige stop was een goede en veel benutte camping ten westen van Ouarzazate. We hadden er prachtig weer en wilden eigenlijk niet weg. Ten noorden van de Atlas is het weer toch vaak iets minder warm en zonnig. 

 

We zijn op camping Zebra in Ouzoud, op 1 kilometer van de watervallen van Ouzoud. Vandaag hebben we deze bezienswaardigheid bezocht. Door enigszins vroeg te gaan konden we de toergroepen grotendeels vermijden. 

Er woont een groep apen bij de waterval; 
ze leven van de apennootjes van de toeristen...

Gisteren hadden we al gezien dat tientallen toeristenbusjes op de terugweg waren naar Marrakesh. Daar worden deze tours aangeboden, als ééndaagse trip naar Ouzoud en ook meerdaagse trips naar Merzouga worden georganiseerd, want ook op die route zagen we misschien wel honderd van deze busjes. Voor toeristen die naar Marokko vliegen wellicht een optie maar wij houden zelf van de vrijheid om te gaan en te staan waar we willen, zonder groepsdwang.

Ook vandaag was het schitterend weer, voorlopig even de laatste dag. Morgen wordt het bewolkt en regenachtig en koeler, zeggen de weersites. We gaan op weg naar Fes, een van de beroemde koningssteden en willen dat in twee etappes doen. Het is wel zes of zeven uur rijden. We zijn dan meteen in het noorden van Marokko. Ja, onze rondreis door het land komt langzamerhand tot een einde. Over een week denken we al in Spanje te zijn. Maar eerst hopen we nog drie dagen van Fes te genieten.

Kelaa M'Gouna

Uitzicht vanaf de camping op de heuveltop

Gisteren waren we in Skoura, in de grote palmentuin daar. Het waaide nogal hard en we zochten een beschut plekje in de zon. Dat vonden we in een van de vele kasba's.

Kasba 123Soleil bij Skoura

Er is een kleine camping met olijfbomen en veel groen en vogels en ook een klein hotel. We waren hier als enige kampeerders, onder andere vanwege de toegang die te krap is voor wat grotere campers. 

We konden heerlijk genieten in de zon en we hadden inderdaad weinig last van de wind. Ook konden we de wasmachine gebruiken. 

Heuveltop camping Chabab Saghro

Vandaag trokken we nog wat verder naar het oosten en zijn niet zo ver meer van Boumalne Dadés zodat we bijna een rondrit gemaakt hebben want een week geleden waren we daar ook al. De bedoeling was eigenlijk om vanaf Kelaa M'Gouna de Hoge Atlas over te steken maar we hadden al gezien dat de bergen er schitterend wit bij liggen na de neerslag enkele dagen terug. De campingbeheerder verzekerde ons dat je hier echt niet de passen over komt, die blijven nog weken gesloten vanwege de vele sneeuw. 

Jammer, maar we moeten dus weer terug naar Ouarzazate om dan de belangrijke oversteek naar Marrakesh te nemen, de Tichka-pas die normaal gesproken wel altijd open is. 

We vinden het niet zo erg om een stuk om te moeten rijden, maar wel jammer dat we de bergweg naar Azilal niet kunnen rijden want die kenden we nog niet. 

Van Nkob naar Kelaa M'Gouna, 6 dagen 284 km

De camping waar we nu zijn is heel bijzonder, want hij ligt op een heuveltop met naar alle kanten uitzicht. Ook hier zijn de voorzieningen weer heel goed. Het is hier ook rustig met maar twee andere campers. Er was wel behoorlijk wat wind, logisch boven op zo'n heuvel, maar er is wel wat beschutting die het uitzicht niet bederft. 

Op het Nederlandse tv-journaal zien we dat het Sahara-stof vanuit Marokko Nederland heeft bereikt. 

De besneeuwde Hoge Atlas is een te grote barrière momenteel

Fint

Als je in Ouarzazate bent mag een bezoek aan de oase van Fint eigenlijk niet ontbreken. Het is maar 15 km rijden en je bent in een volkomen andere wereld. Het is een rivier die door een imposante kloof stroomt en omzoomd is door palmentuinen. 

Uitzicht vanaf onze overnachtingsplek

We overnachten bij Bivouac Les Aigles, een heel mooi gelegen complex van huisjes, opgebouwd met natuurlijke materialen. We staan op de parkeerplaats en mogen de sanitaire voorzieningen en het internet gebruiken. De weg erheen is zo lastig dat grotere campers dan de onze er onmogelijk kunnen komen. We zijn momenteel de enige bezoekers.

We kijken ook uit op deze marabout (mausoleum)

We deden vandaag een acht kilometer lange wandeling langs de oase. De rust wordt alleen onderbroken door vogel- en kikkergeluiden. 

De afgelopen nacht was erg koud met een minimumtemperatuur van 1 graad. Vandaag was het overwegend bewolkt en zo'n 12 graden. 

Ouarzazate

We hebben een weeromslag te verwerken, die twee dagen duurt. Gisteren was het nog prettig weer met veel zon. Vandaag is het ineens 7 graden kouder en is het bewolkt en buiig. Op de bergen in het noorden zien we vers gevallen sneeuw. 

Ouarzazate heeft ook een oude medina

We zijn gisteren in Ouarzazate (of Ouarzazat) aangekomen, een vrij grote stad. Er zijn hier grote supermarkten, handig om weer eens wat spullen in te slaan die je niet overal ziet. We waren hier vaker geweest en verbleven toen op de niet zo fijne gemeentecamping. Nu hebben we een camping iets verder van het centrum, met veel palmen. Het ziet er leuk uit en de voorzieningen zijn goed. 

De voordeur van de synagoge bleef gesloten

Dat geldt ook voor de camping die we daarvoor in Agdz hebben bezocht. Die bevindt zich echt afgelegen in de woestijn, al zijn daar ook palmen voor wat schaduw. 

Tijdens de lunch was er muzikale omlijsting

We wilden vandaag het centrum van Ouarzazate bezoeken. We hebben niet de fietsen genomen vanwege de modder op de wegranden. Lopend bleek het retour zo'n 10 km te zijn. We hielden het gelukkig droog.

Helaas was de bezienswaardigheid die we op het oog hadden, een eeuwen oude synagoge, gesloten. We maakten wel gebruik van de gelegenheid om te lunchen in een restaurant onderweg. 

De naburige ecolodge heeft een oplaadmogelijkheid voor 
elektrisch auto's; ook in Marokko kun je tegenwoordig
prima elektrisch rijden

We moeten nog even een opmerkelijk fenomeen vermelden. Marokko schijnt een aantrekkelijke lokatie te zijn voor rally's. Vandaag zagen we de derde voorbijkomen, Renault Twingo's. Eerder zagen we Renault 4-tjes en Fiat Panda's. Blijkbaar zijn er clubs van eigenaren van deze oude typen auto's en organiseren ze deze tochten. Ze komen allemaal uit Frankrijk. Ze zijn echt met vele tientallen, misschien wel honderden. 

Netjes afwachten tot het voer komt

Nkob

Het lijkt Monument Valley

We zijn de bergrug Jbel Sarhro overgestoken. Het is een ruig gebied met donker gesteente, waarbij sommige formaties je bekend voorkomen. 

Cafeetje onderweg

We stopten bij een cafeetje onderweg waar we thee bestelden. 

Muntthee

Onderaan de weg kwamen we in Nkob (of Nekob of N'kob), een marktstadje met diverse kasbah's, die in gebruik zijn als hotel of pension. 

We vonden er een aangename camping waar elke plek is voorzien van een vloerkleed. Er is een warme douche en goed internet en we konden een wasmachine gebruiken. Bij aankomst krijg je, zoals bij veel campings, een welkomstthee.

Ingang van de camping

Helaas is het weer in een dip gekomen. De temperatuur zakt elke dag verder en de zon laat verstek gaan. Het was vandaag hooguit 16 graden. 

Gisteren konden we in een restaurant voor de verandering eens een pizza bestellen. 

Uitzicht over de palmentuin

Vandaag bakte Jan pannenkoeken, nadat we eerst een rondje door en om Nkob hadden gefietst. 

De ruigheid van Jbel Sarhro

We zijn weer naar het westen gereden, via een omweg;
in vier dagen 430km van Merzouga naar Nkob

Boumalne Dadès

Uitzicht vanaf de camping op de "apenvingers"

Via een recent geasfalteerd bergweg rijden we zo'n 80 km naar Boumalne Dadès, een toeristische plaats vanwege de mooie kloven en rotsen.

Stevige stroming in de rivier de Dadès

We staan op een minicamping bij een hotel. Helaas is het alleen maar kouder geworden sinds gisteren, vandaag hooguit 13 graden.

Bloeiende fruitboom

Dat weerhield ons er niet van om een wandeling te doen door de kloof beneden onze camping. Helaas was het hier en daar wat te lastig en we volgden twee keer een pad waar we niet verder konden hoewel dat volgens de app op de telefoon wel zou moeten kunnen.

Het uitzicht vanaf de camping is ronduit spectaculair. De rotsen hier noemt men de apenvingers, niet helemaal duidelijk waarom. 

We reden een tijd achter deze camper met de tekst achterop
"Niet alle dwalers bennen verdwaald" (Daniel Lohues)

De weg hierheen was prachtig en hier en daar spectaculair. Hier krijgen de loofbomen al hun voorjaarskleuren en veel fruitbomen staan in bloei. 

Les Gorges du Dadès

Tamtattouchte

Saïd schenkt thee in; Berbers ontvangen hun gasten graag met thee (en koekjes of pinda's)

We hebben gisteren de woestijn ingeruild voor de groene Todra-kloof. We waren daar al vaker geweest en het is een echt toeristisch spektakel. 

Toerisme in de Todra-kloof

We overnachtten gisteren op camping Atlas in Tinghir, ook al in de kloof. Het is een mooi gelegen camping boven de rivier en met uitzicht op de palmentuin aan de overkant.

De rivier stroomt langs camping Atlas

We mochten maar één nacht blijven want er zou daarna een groep campers komen. Die georganiseerde camperreizen zijn een plaag waar je vaak tegenaan loopt. 

Even de weg kwijt, want dit was niet de bedoeling

Vandaag deden we een flinke bergwandeling van 9 kilometer met zo'n 500 meter hoogteverschil. Je klimt vanuit de kloof een zijdal in en komt op een ander punt terug in de kloof. Het was mooi maar af en toe pittig, ondanks de stokken die we gebruiken. Af en toe liepen we verkeerd want er waren geen markeringen, alleen soms steenmannetjes. 

Meestal was het pad goed te volgen en te belopen

Halverwege kwamen we langs een verzameling nomadenwoningen, eigenlijk grotten.

Een vrouw voor haar grotten, een jonge geit in de armen

Ze wonen zo'n anderhalf uur van de bewoonde wereld en moeten al hun levensmiddelen en dergelijke met ezels ophalen. 

Het weer was ideaal, niet te warm, geen wind en af en toe bewolkt.

Gisteren bezochten we onderweg nog een bijzonder irrigatiesysteem, dat destijds zonder pompen water vanuit diepe grondlagen naar de oases liet stromen. Ze heten khettaras en het zijn ondergrondse gegraven kanalen, dus eigenlijk tunnels. Ze zijn er nog steeds maar worden al 70 jaar niet meer gebruikt. Het grondwaterpeil werd steeds lager en het water kon daardoor niet meer stromen zonder het op te pompen. We kregen uitleg van de zoon van Saïd, die Engels spreekt. Saïd zelf schonk voor ons de thee in na afloop van de rondleiding. 

We staan nu op een camping helemaal alleen, wat een grote uitzondering is, deze tijd in Marokko. In Tamtattouchte, dat op 2000 meter hoogte ligt en vrij geïsoleerd, zijn een stuk of vijf kleine campings, dus we hadden ruime keus. Je kijkt vanaf de camping mooi uit over het dorp. Het is hier wel redelijk fris, vannacht maar een paar graden boven nul.

Op het laatste stuk van de wandeling waren de hindernissen te overzien

Merzouga (2)

Vervoer in de woestijn, bij de ondergaande zon

We hebben inmiddels ons vierdaagse verblijf in Merzouga afgesloten. We hebben een overnachting geboekt in een kamp in de woestijn tussen de zandduinen. Het is behoorlijk luxe allemaal.

Het tentenkamp in de woestijn; op de achtergrond dromedarissen met berijders

Het bleek wel koud te kunnen zijn in de woestijn en de douche was helaas niet warm, dus dat sloegen we over. 's Avonds hadden we een diner in de restauranttent en na het ontbijt gingen we met een auto terug naar Merzouga. Het gezelschap was heel internationaal, Japanners, Russen, Engelsen. Merzouga is een van de toeristische hoogtepunten in Marokko, dat merk je meteen.

Voor het eerst op een dromedaris

We gingen er per dromedaris naar toe, ruim een uur in het zadel. Een leuke ervaring voor ons want je ervaart de woestijn in relatieve stilte. In principe is het geen grote belasting voor deze dieren, vergelijkbaar met paarden. Ze worden voorzover wij konden zien goed behandeld en verzorgd.  

Gisteren hadden we een wandeling in de omgeving van de camping en eergisteren deden we een rondje op de fiets, grotendeels onverhard. 

Bij Merzouga zijn desolate landschappen

Vandaag hebben we, voordat onze kameeltour begon, met de camper een tijd gestaan bij het meer van Merzouga. Dat meer staat vaak droog maar nu is het goed gevuld, aantrekkelijk voor vogels, waaronder een groepje flamingo’s. Je verwacht zo'n meer niet in de woestijn.

Water in de woestijn

Merzouga

Erg Chebbi, de zandduinen vlak achter de camping

Het lijkt wel of internetten steeds moeizamer gaat naarmate we verder de woestijn in komen. Op de camping in Zagora was het al niet goed, gisteren waren we op de ons bekende camping Serdrar bij Tazzarine, waar we vrijwel geen internet hadden, ook geen 4g.

Leuk plekje op camping Serdrar

Die camping ligt dan ook nogal afgelegen, in tegenstelling tot waar we nu zijn. Het is verder wel een keurige, bijna luxe camping. Met goed internet waren we er vast nog een dag gebleven.

Prima, maar helaas bijna geen internet

Aan deze camping beleven we overigens niet zulke goede herinneringen. Het was maart 2020, tijdens de coronacrisis. We moesten toen beslissen wat we moesten doen, snel Marokko uit of het nog even aanzien. We besloten het twee dagen aan te zien en naar Merzouga te gaan, zoals nu ook. Dat werd uiteindelijk één dag, want de berichten werden steeds alarmerender. We moesten de laatste kans benutten om nog met de camper naar huis te kunnen. Velen hadden de camper al in Marokko achtergelaten. Uiteindelijk lukte het ons op het nippertje. 

Monumentale poort in dorpje onderweg

Merzouga is natuurlijk een bijzonder toeristische plek, vanwege Erg Chebbi, het beroemde duinengebied, waarop je vanuit het dorp en vanuit de campings kijkt. Het is ook heel speciaal en we zullen er nog intensiever mee kennismaken. 

Het is inmiddels ramadan, hetgeen voor toeristen geen al te grote gevolgen heeft. Wel zijn veel winkels wat later open en vers brood kun je ook niet meer heel vroeg krijgen. De meeste restaurants en café's zijn wel open, zeker in de toeristische gebieden. 

Berberbrood, groot en dun

Voor moslims die hun geloof serieus nemen is het een maand lang vasten tussen zonsopkomst en zonsondergang. Hun nachten worden daarmee meestal korter dan ze gewend zijn. 

Op de camping staat een groep van circa 12 Nederlandse campers.

Het iconische bord in Zagora

In Zagora zagen we een soortgelijke groep Italiaanse campers, in colonne. Ze stopten met zijn allen voor een foto van het Tombouctou-bord. 

Die georganiseerde reizen zijn aan ons niet besteed, zeker niet als je ook nog eens steeds bij elkaar moet blijven. 

Camping Gazelle Bleue in Merzouga; de duinen zijn dichtbij; wifi werkt matig

Van Guelmim naar Merzouga, van 2 tot 20 februari, 1065 km